Dylai pawb gael lle diogel i’w alw’n gartref – a’r cymorth maent ei angen i fyw bywyd annibynnol a bodlon. Drwy warchod a thyfu darpariaeth cymorth yn awr, mae gan Gymru gyfle i symud o argyfwng tai i adferiad tai. Mae gwasanaethau digartrefedd a chymorth tai yn newid ac yn achub bywydau; a bydd cyllideb gyntaf tymor newydd y Senedd yn hollbwysig i sicrhau y gallant barhau i gael yr effaith hwn.
Mae gan wasanaethau digartrefedd a chymorth tai rôl hanfodol mewn atal a lliniaru digartrefedd, gan helpu degau o filoedd o bobl bob blwyddyn i gael adferiad o drawma ac i fyw’n ddiogel ac annibynnol. Er enghraifft, maent yn cefnogi pobl i ffwrdd o gysgu ar y stryd ac i mewn i lety; pobl ifanc sy’n gadael gofal; a’r rhai sy’n ffoi rhag cam-drin domestig. Maent hefyd yn arbed arian, gyda phob £1 a fuddsoddir yn dychwelyd £1.40 i wasanaethau cyhoeddus eraill.
Canfyddiadau’r adroddiad
Mae ‘Materion Cartref’, ein hadroddiad ar y cyd â Cymorth Cymru, yn dangos y sefyllfa lwm sy’n wynebu darparwyr cymorth a’r bobl hynny sy’n dibynnu arnynt.
Dengys ymatebion gan 44 o ddarparwyr gwasanaethau digartrefedd a chymorth tai, yn cynnwys cymdeithasau tai yn ogystal ag elusennau, ynghyd ag ymatebion gan 277 o weithwyr cymorth rheng flaen, bod y sector ar bwynt tyngedfennol:
- Gwasanaethau yn rhedeg ar ddiffyg: dywedodd 83% o ddarparwyr cymorth fod gwasanaethau a gyllidir gan y Grant Gwasanaethau Tai neu’r Grant Atal Digartrefedd mewn diffyg eleni (i fyny o 66% y llynedd).
- Dihysbyddu cronfeydd wrth gefn: Mae 57% o sefydliadau yn gorfod defnyddio eu cronfeydd wrth gefn i roi cymhorthdal i’r gwasanaethau hanfodol hyn. Ar gyfartaledd, dywedodd darparwyr mai dim ond am 1.5 mlynedd arall y bydd hi’n gynaliadwy i ddefnyddio cronfeydd wrth gefn i gefnogi gwasanaethau.
- Galw enfawr mewn galw a chymhlethdod: Dywedodd 68% o ddarparwyr fod galw wedi cynyddu dros y flwyddyn ddiwethaf, a soniodd 83% fod anghenion cymorth wedi dod yn fwy cymhleth, yn cynnwys heriau iechyd meddwl difrifol, defnydd sylweddau, trawma gweithredol a risgiau diogelu.
- Gweithlu ar y dibyn: Er bod 90% o ymatebwyr yn talu’r Cyflog Byw Gwirioneddol i’w staff, dim ond 35% all wneud hyn yn llwyr drwy ddefnyddio cyllid grant. Daeth yn gynyddol anghynaliadwy i gynnal gwahaniaethau tâl priodol ar gyfer rheolwr llinell uniongyrchol, gyda 67.5% yn methu cynnal y gwahaniaethau hyn. Mae anghenion cymhleth a gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau yn cael effaith sylweddol ar lesiant, recriwtio a chadw staff, gyda 56% o ymatebwyr yn dweud eu bod bob amser neu yn aml yn profi digwyddiad trawmatig neu drawma drawma dirprwyol mewn wythnos arferol.
Lawrlwytho
Materion Cartref
Beth mae hyn yn ei olygu ar gyfer cyllideb 2027/28?
- Angen cynnydd cyllid o 16%: Hwn yw’r isafswm sydd ei angen ddim ond i gadw lefelau presennol o wasanaeth ac ateb gwir gostau cyflenwi.
- Buddsoddiad cyson, hirdymor: Mae’n rhaid i’r llywodraeth roi mwy o sicrwydd i ddarparwyr drwy gyflwyno cyllidebau aml-flwyddyn. Dros y tymor hirach, mae’n rhaid i fuddsoddiad mewn cymorth ataliol dyfu i ateb gwir faint angen ar draws Cymru. Os yw Llywodraeth Cymru wirioneddol eisiau buddsoddi mewn atal a rhoi diwedd ar ddigartrefedd, mae’n rhaid iddi fod o ddifri am gynyddu cyllid ar gyfer y gwasanaethau hyn a buddsoddi yn y gweithlu hanfodol sy’n eu cyflenwi.
- Gwasanaethau dan bwysau: Ni all y gwasanaethau hyn barhau heb gyllid parhaus a chyson. Gwyddom fod cyllid refeniw dan bwysau eithafol yn y gyllideb nesaf hon, gan olygu y gall toriadau i wasanaethau a gyllidir ddod yn realaeth. Mae pob punt a gaiff ei thorri yn y gyllideb hanfodol hon yn trosi yn golli gwasanaethau a swyddi, gyda hyd at 556 o golledion swyddi mewn risg os caiff y gyllideb ei thorri gan 3%. Byddai hyn yn ddinistriol iawn ac, ar adeg pan mae’r llywodraeth yn gweithio’n gyflym i gyflwyno deddfwriaeth sy’n newid cenhedlaeth ac yn arwain y byd ar ddigartrefedd, mae’n golygu fod y gwaith hwnnw yn ofer.
